Trả lời phỏng vấn của chúng tôi, tháng 3.2008, nhà văn Nguyên Ngọc kể một kỉ niệm "không thể nào quên" về cựu hoàng Duy Tân: "Ngày còn học ở quê, mình được đọc một bài văn Pháp ngữ của Duy Tân, in trên tờ báo chuyên lưu hành trong các nhà trường, kiểu như tờ Học báo. Bài văn hay đến mức mình thuộc lòng, đến nay vẫn còn thuộc, Ce que dit la voix des choses - Tiếng nói của vạn vật...". Và ông đọc vanh vách một đoạn dài.
Tôi đề nghị ông dịch thành văn bản để dùng trong phim "Đi tìm dấu tích ba vua lưu đày". Ông hứa sẽ dịch.
Tháng 6, tới đảo Reunion, lãnh địa hải ngoại của Pháp ở nam Ấn Độ Dương, thuộc châu Phi, chúng tôi được nghe khá nhiều chuyện hay và lạ, thậm chí kỳ lạ, của hai cha con cựu hoàng Thành Thái - Duy Tân thời họ bị lưu đày tại đây. Vua cha Thành Thái là người bất hợp tác với Pháp, ít giao du, không sinh họat cộng đồng.
Còn Duy Tân thì khác, hội nhập với thế giới hiện đại, học giỏi tiếng Anh, tiếng Pháp, kỹ thuật điện tử, lắp ráp radio, chơi đua ngựa, chơi đàn vĩ cầm, làm thơ, viết văn đăng báo và tham gia nhiều họat động xã hội, giao thiệp rộng rãi... Riêng về thành tựu văn chương, Duy Tân đã từng đoạt giải nhất cuộc thi văn năm 1924 của Viện Hàn lâm Reunion với tác phẩm Variations sur une lyre brisée (Khúc biến tấu trên cây đàn lia vỡ nát). Còn "bài thơ văn xuôi" Ce que la voix des choses thì được lưu hành trong nhà trường Pháp ngữ như một bài văn mẫu.
Chúng tôi đã chụp ảnh nguyên bản cả hai tác phẩm nói trên, gửi cho nhà văn Nguyên Ngọc, và đã nhận được bản dịch Việt ngữ của ông kèm theo lời phân trần: "Không thể nào dịch hay bằng nguyên tác được!".
Nguyễn Duy Ôi, tiếng róc rách rỉ rả của vòi nước mới khiến tôi day dứt làm sao! Trong đêm khuya tiếng động ấy tràn vào đầu tôi, gõ vào tai tôi, nạo vào thần kinh tôi như một cành mộc tặc... Tôi buồn... Ý nghĩ của tôi quay cuồng.
Vầng sáng tròn khiêm nhường nơi ngọn đèn nhỏ của tôi đứng yên một chỗ như cố sức làm cho lòng tôi yên tĩnh. Hoài công thôi, tôi muốn đắm mình trong bí ẩn của Koenigsmark, văn xuôi của Pierre Benoit cũng khiến tôi chán chê chẳng khác gì những câu thơ trường phái Parnasse của Leconte de Lisle mà tôi đã cố uống lấy cho say.
Người đàn bà điên trong nhà không còn ở đấy nữa; bà ta, là người đã trang sức cho các câu và điểm tô cho các từ vẻ đẹp ta vẫn mong tìm, đã bỏ đi đâu mất rồi. Mới lúc nãy đây thôi, bà còn chăm chú theo rõi các trang sách của tôi... Vậy mà đột nhiên, bà bỏ ra đi.
Một con chó tru lên ở đâu đó. Một con chó lai ghẻ lở, gầy đét vì phải nhịn bữa suốt đời. Thường nhìn thấy nó, ngủ trên một đống rác hay ngờ vực rõi theo những cử chỉ của một người qua đường. Hai sườn chảy sệ của nó đã bao lần phải chịu những cú đá, đầu nó chi chít vết sẹo là bằng chứng hùng hồn của những lần bị ném đá.
Nó vừa tru lên, con chó ấy. Vì sao? Nó than thở nổi bất công của số phận với ai kia vậy, nó tin ở điều gì khi thét lên tiếng kêu càng khiến hai sườn nó thêm đau?
Vì sao mà nó tru lên thế?
Ôi, nào ta có biết được!
Bao giờ cũng vậy trong ta có một kẻ khác âu lo và tìm kiếm.
Có thể đấy chính là cuộc hành trình đến chốn hoàn thiện, bởi chúng ta đã bị kết án là có thể trở nên hoàn thiện.
Tiếng chó tru đã tắt.
Dòng suy nghĩ của tôi đã trở lại. Quẩn quanh trong căn phòng này. Tôi vẫn buồn.
Lạ quá chừng!
Bí ẩn của một con ngươi mắt mở ra quá rộng đang nhìn ta, giấu sau hai hàng mi, một nụ cười ta không biết muốn nói gì đây hay tiếng kêu của một con vật, tràn đầy hy vọng hay đau đớn hay cả tiếc nuối nữa, chỉ chừng đó thôi đã đủ để khiến ta buồn, một nỗi buồn không sao tìm ra được nguyên cớ.
Tuy nhiên, ai biết được đây?
Trong tiềm thức tăm tối nơi đôi lúc cái tôi toàn vẹn của ta ẩn náu, có chăng một nỗi niềm nào đó mà ký ức nhuốm trí óc ta một màu u tối?
Ta nhớ lại ...
Vâng, bây giờ ta đã hiểu vì sao trái tim ta đập nhịp ủ ê thế này trong lồng ngực ta.
Nó nhớ lại nổi đau do những nan lồng đã chặn đứng cánh bay tung của nó ra bầu trời đầy tràn ánh sáng.
Vâng, vậy đó ...
Ta ngồi dưới chân một thân cây đầy rêu, cành lá còn giữ những giọt sương, rung rinh trong gió sớm. Toàn bộ cánh đồng quê trẻ lại sau một giấc ngủ đêm, trải ra giữa các đồi núi như một tấm áo choàng ngày hội. Trong giây phút ấy, ta tận hưởng một niềm vui thú được tham dự vào cuộc bừng thức của cỏ cây và muông thú.
Tựa vào tay mẹ, cô gái ấy đi qua ...
Khi ánh tóc đen nhánh của cô khuất sau khúc quanh của con đường thôn dã, ta vẫn còn dõi theo trong khoảng trống không khuôn mặt thoáng hiện của cô. Lặng người, ta hổn hển đuổi theo một ảo ảnh. Tiếng hót nhẹ nhàng của một con chim đâu đó ở bên trên khiến ta ngước mắt nhìn lên.
Một người đàn ông đi qua và phá tan mất niềm hứng khởi...
Ta rời bỏ niềm cô đơn của cây cối để trở về trong niềm cô đơn của con người.
Ngày tháng theo nhau rơi chìm vào hố sâu của quá khứ ...