>> Khi nhà báo "vô ý"
>> Truyền thông nước ngoài cũng phân biệt giới tính

Vốn có ưu thế trong xã hội trong việc cập nhật thông tin cũng như có lối tư duy cởi mở, tiên tiến, báo giới có thể là một "chiến sĩ tiên phong" trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bình đẳng giới (BĐG).

Song, một nghiên cứu vừa được Trung tâm CSAGA và tổ chức Oxfam Anh công bố tại HN cuối tháng 4 vừa qua cũng góp phần khẳng định một thực tế là đang tồn tại khá nhiều lạc hậu trong nhận thức về BĐG của chính "chiến sĩ tiên phong" này.

Phải dám thách thức định kiến

Thạc sĩ Nguyễn Vân Anh - GĐ Trung tâm CSAGA (Nghiên cứu và Ứng dụng khoa học về giới) - trả lời phỏng vấn phóng viên báo Lao Động.

- Kết quả nghiên cứu cho thấy còn tồn tại khá nhiều định kiến giới trong báo giới như vậy có làm bà ngạc nhiên?

- BĐG là một khái niệm mới mẻ ở VN, thậm chí là ngay cả với giới chuyên môn. Vì vậy, việc báo chí có nhiều lỗi trong vấn đề này cũng là chuyện bình thường. Nó phản ánh mặt bằng chung của xã hội về giới và BĐG. Tuy nhiên, với vai trò thay đổi nhận thức xã hội, hơn ai hết, báo chí cần mang tinh thần tiến bộ nhất của thời đại.
 
Kết quả nghiên cứu này mới chỉ là bước đầu cho một loạt hoạt động của chiến lược nhằm tác động đến truyền thông về giới và BĐG của CSAGA. Tôi có tham quan một số nước như Ấn Độ, Thái Lan và theo nhận xét chủ quan của tôi thì dường như phụ nữ ở VN được bình quyền hơn ở những nơi đó khá nhiều. Song như thế không có nghĩa là chúng ta bằng lòng với những gì đã đạt được.

Trong gia đình, trong cơ quan, rõ ràng phụ nữ vẫn ở vị trí yếu thế một cách phổ biến. Và hậu quả nặng nề nhất là sự tồn tại tình trạng bạo hành, buôn bán phụ nữ. Nhà nước đã quan tâm đến vấn đề này và ban hành Luật BĐG (11.2006), song để từ luật đi đến cuộc sống là cả một con đường dài và nhiều trở ngại nếu chúng ta không nhanh chóng có chiến lược nhằm thay đổi nhận thức của cộng đồng.

- Theo bà, những định kiến về giới còn tồn tại trong nhận thức của báo giới nói riêng và xã hội nói chung thể hiện chủ yếu như thế nào?

- Hiện nay đang tồn tại 3 cách hiểu về khái niệm BĐG.

1. Bình đẳng là đối xử như nhau, mà không quan tâm đến sự khác biệt về giới tính.

2. Bình đẳng trên cơ sở chấp nhận những điều kiện khác nhau của hai giới tính (trong đó có nhiều điểm là hệ quả của định kiến xã hội), từ đó dẫn đến quan niệm cho rằng nam giới phải gánh vác những việc nặng nề hơn - Đây đều là những cách hiểu sai lầm, khoét sâu thêm tình trạng bất bình đẳng.

3. Thừa nhận nam và nữ có những sự khác nhau, từ đó tạo điều kiện để người phụ nữ được bình đẳng với nam giới trước những cơ hội khẳng định được bản thân mình.

Tôi nói ví dụ như trong một gia đình, nếu hai vợ chồng cùng đi làm, cùng có trình độ ngang nhau, nhưng nếu có một chỉ tiêu đi học thì thường anh chồng hay được "ưu tiên". Nam giới dễ dàng được tạo điều kiện, thời gian để học hành, thăng tiến trong khi đó người phụ nữ phải mất thời gian và sức khoẻ cho việc sinh nở và nuôi con, chưa kể đến những công việc gia đình mà người ta cho là đương nhiên  thuộc về phụ nữ. Đến một thời gian năm mười năm nhìn lại thì người vợ ở vị trí xã hội thấp hơn, thu nhập trong gia đình ít hơn, nhưng lại bị đánh giá là kém cỏi hơn.

Vì vậy tạo cơ hội ngang bằng dựa trên đặc điểm khác biệt của hai phái mới là công bằng thực sự, bình đẳng thực sự. Nhiều khi báo chí mình rất nhiệt tình ca ngợi sự hi sinh của người phụ nữ nhưng vô hình trung lại là cổ súy cho việc làm mất đi những cơ hội tiến bộ, hạn chế khả năng phát huy năng lực thực sự và về bản chất là không quan tâm đến chất lượng sống thực sự của họ.

Trên một chương trình truyền hình (và nhiều bài báo mạng, báo viết nữa) có dùng cụm từ "phi công trẻ lái máy bay bà già" để nói về hiện tượng vợ nhiều tuổi hơn chồng. Cách nói mượn khẩu ngữ đường phố này thể hiện sự kỳ thị với những trường hợp trên. Sâu xa hơn nữa thì sự kỳ thị ấy đang làm giảm đi cơ hội yêu thương của những người phụ nữ này.

Để "nhặt sạn"những trường hợp như vậy thì không kể hết nhưng tôi chỉ muốn nói rằng chúng tôi không chỉ trích các nhà báo mà chúng tôi thấy các nhà chuyên môn và chính sách đang có rất nhiều việc phải làm để luật BĐG thực sự đi vào cuộc sống. Và, một trong những việc phải làm đầu tiên là thay đổi nhận thức của giới truyền thông.

Nhiều ý kiến cho rằng phụ nữ Á Đông nói chung, VN nói riêng, dù năng động ngoài xã hội như thế nào nhưng trong gia đình vẫn phải giữ gìn những yếu tố "truyền thống văn hoá" như sự dịu dàng nhẫn nhịn, tài đảm đang nội trợ...

- Truyền thống, theo tôi là lưu giữ những cái tốt đẹp, tiếp nhận những cái tiến bộ và đào thải những cái lạc hậu. Văn hoá cũng không phải là bất biến mà luôn phát triển và thay đổi.

Trong nhiều bài báo, phát biểu của nhiều người vẫn nói: Phụ nữ là "người giữ lửa" cho gia đình. Tổ ấm mà lạnh thì tội đầu tiên phải hỏi đến là người phụ nữ. Tại sao toàn bộ trách nhiệm gìn giữ hơi ấm của gia đình lại trút lên vai người phụ nữ, trong khi đó họ cũng vẫn phải sinh con đẻ cái, rồi cũng đi làm, đóng góp cho xã hội?

Hay không ít bài báo còn lấy lý do là "truyền thống văn hoá" mà kỳ thị những người phụ nữ có con nhưng độc thân hoặc ly dị là thiếu trách nhiệm với con cái, không thể mang đến cho con một cuộc sống tốt đẹp. Như vậy, vô hình trung, họ đã chất nặng thêm định kiến xã hội, cản trở quyền làm mẹ của những phụ nữ này, và nhất là tăng thêm tâm lý phụ thuộc vào đàn ông của người phụ nữ.

Trước kia, người phụ nữ thường phải chấp nhận một vị thế thấp kém hơn nam giới. Giờ đây, xã hội cởi mở hơn, nhiều người phụ nữ đã khẳng định được mình với những thành công ngoài xã hội nhưng rất nhiều người vẫn không thoát khỏi được bạo lực gia đình.

Đôi khi, chính vì sự thành công của những người phụ nữ đã làm người đàn ông cảm thấy vị thế của mình bị đe doạ, cần phải thiết lập lại "trật tự cũ" như nhận thức sâu trong lòng họ. Vâng, nói thì sẽ còn nhiều lắm những vấn đề của xã hội và cả của báo chí về BĐG.

Tôi nghĩ rằng, dám thách thức lại những định kiến cổ hủ của cộng đồng chính là một phẩm chất tạo nên bản lĩnh của người làm báo. Đương nhiên, để đạt được điều này còn cần có nhiều yếu tố lắm: ngoài bản lĩnh phải có kiến thức, có sự hỗ trợ của chính sách, và sự cầu thị thực sự của người làm nghề.

- Xin cảm ơn bà.

Các hành vi vi phạm pháp luật về bình đẳng giới trong lĩnh vực lao động: a) Áp dụng các điều kiện khác nhau trong tuyển dụng lao động nam và lao động nữ đối với cùng một công việc mà nam, nữ đều có trình độ và khả năng thực hiện như nhau, trừ trường hợp áp dụng biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới; b) Từ chối tuyển dụng hoặc tuyển dụng hạn chế lao động, sa thải hay cho thôi việc người lao động vì lý do giới tính hay do việc mang thai, sinh con, nuôi con nhỏ; c) Phân công công việc mang tính phân biệt đối xử giữa nam và nữ dẫn đến chênh lệch về thu nhập hoặc áp dụng mức trả lương khác nhau cho những người lao động có cùng trình độ, năng lực vì lý do giới tính; d) Không thực hiện các quy định của pháp luật lao động quy định riêng đối với lao động nữ. Khoản 3, điều 40, Luật Bình Đẳng Giới