>> Bài 1: Nhật ký ở nơi "cuối đất cùng trời"
>> Bài 2: "Chảo lửa" Đắc R'măng

Chúng ta đã bàn quá nhiều, đã bàn từ lâu lắm về vấn đề di dân tự do. Từ những "cánh chim rừng không mỏi" trong cuộc trường chinh đôi khi gọi là "phạ phung" như tập quán lành lẽ của các cộng đồng vắng vẻ miền thượng du, đến những cuộc tàn sát rừng, sự nóng rẫy những lo toan của vấn đề "di dân tự do" hôm nay là cả một quá trình buồn.
 
Di dân tự do không chỉ đe dọa sự tồn vong của những cánh rừng cuối cùng còn sót lại mà hơn thế, nó còn tiềm ẩn những nguy cơ xấu đối với an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Vậy thì, đâu là bản chất vấn đề?

Bài toán mỗi ngày một hóc búa

Trước hết, cần khẳng định, việc bà con bỏ quê cũ, di dân hiện nay là một "nhu cầu" mà tự thân cuộc sống làm nảy sinh, khi dân số tăng, rừng ở phía Bắc quá cạn kiệt, đất đai bạc màu do phương pháp canh tác "ăn xổi".

Qua khảo sát, chúng tôi thấy, đôi khi cán bộ cơ sở rất chàng màng với những vấn đề liên quan đến người di dân tự do đang "ập" vào địa phương mình. Thậm chí, không ít cán bộ địa phương không nắm rõ về số lượng người "nhảy dù" vào nơi mình đang quản lý. Trong khi, hàng nghìn người đã "nhảy dù" vào các xã kia vẫn chưa được giải quyết thì làn sóng di cư vẫn ào ào tràn đến.

Nghĩa là cái "đầu (bị) tiếp nhận" người di cư tự do ở cấp cơ sở chưa thật sự được kiểm soát. Đây là một lỗ hổng quá lớn. Theo khảo sát mới nhất của HĐND tỉnh Đắc Nông, chỉ tính từ năm 2004 đến năm 2007, đã có hơn 3.000 hộ với gần 14.000 người di cư tự do từ phía bắc vào Đắc Nông!

Con số khủng khiếp này đã khiến cho Đắc Nông không thể kiểm soát nổi nạn phá rừng, buôn bán đất đai do phá rừng mà có. Đấy là chưa kể những hệ lụy dai dẳng mà gần 14.000 dân di cư tự do đã đem đến cho Đắc Nông, như một thứ "hành trang buồn": Chỉ có 1.074 người trong tổng số gần 14.000 người kia học hết lớp 1 (!); chỉ có 167 người hết cấp 2 và... 34 người hết cấp 3. Có đến 51% số người này là thuộc diện... đói nghèo.

Mới đây, Phó Thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải đã phải yêu cầu tỉnh Điện Biên tăng cường quản lý đầu "xuất phát" của làn sóng di cư trên địa bàn tỉnh nhà; đồng thời Điện Biên phải cử đại diện lãnh đạo UBND tỉnh vào bàn kế hoạch phối hợp với tỉnh Đắc Nông nhằm giải quyết tình trạng dân di cư tự do từ Điện Biên tràn vào Đắc Nông.
 
Tỉnh Đắc Nông cũng cần sớm có kế hoạch ổn định đời sống cho bà con di cư tự do đang sống trên địa bàn, nếu có khó khăn gì, cần báo cáo với trung ương để cơ quan chức năng có kế hoạch hỗ trợ.

Toàn Đắc Nông, hiện nay có 28 dự án sắp xếp ổn định lại dân di cư tự do với tổng kinh phí 410 tỉ đồng. Nhưng, trước nhiều bất cập hiện nay, nhiều người đã rất có lý khi đặt câu hỏi: Đến bao giờ những dự án tiền tỉ kia mới thành hiện thực đầy đủ? Dự án có giúp bà con thoát  khỏi mớ bòng bong kia không?

Và, cứ tình trạng này, từ khi việc khảo sát "đóng sổ" cho đến thực thi xong các dự án kể trên thì số người tiếp tục di dân tự do "bổ sung" vào Đắc Nông sẽ tăng lên gấp bao nhiêu lần con số mà chúng ta đang đưa ra hôm nay? Bài toán đang mỗi ngày một hóc búa.

Cần chặn "dòng thác" di cư tự do!

Hoàn toàn có thể "chặn đứng" những người đang "tiếp lửa" cho làn sóng di dân tự do đang nóng hổi hiện nay bằng một biện pháp kiên quyết. Những người đang ở trong rừng cần được khoanh lại để giúp đỡ. Đồng thời phải "đóng cửa rừng" chặt chẽ, không thể để bà con tiếp tục ào vào.

Việc ngăn chặn này nên làm trước, thay vì cứ vuốt đuôi theo, lập các dự án để giải quyết cái ngọn của việc di cư tự do. Thực tế, chúng ta đang có quá nhiều dự án ổn định cuộc sống cho người di cư tự do đã bị rối tung rối mù chỉ bởi vì dự án đang triển khai thì hàng trăm hàng nghìn người tiếp tục... "từ trên trời rơi xuống". Họ đến một cách vô tổ chức và phá vỡ mọi khuôn khổ dự án định canh định cư cho người di dân tự do.

Gỗ và "dụng cụ" của lâm tặc bị kiểm lâm Ea Súp thu giữ.

Dự án điểm ở Trung đoàn 720 (đơn vị kinh tế quốc phòng, thuộc Binh đoàn 16) đỡ đầu là một ví dụ. Tháng 5.2005, Trung đoàn đã tiếp nhận 320 hộ đồng bào dân tộc Mông, những người tỉnh Đắc Lắc đề nghị trả về quê cũ. Trên địa bàn huyện Tuy Đức, tỉnh Đắc Nông, trung đoàn đã xây dựng đủ điện, đường, trường, trạm, đưa bà con về, ổn định cuộc sống.

Thân nhân của 320 hộ nghe tin, thích quá, mới lấy cớ thăm thân, ngắm cảnh, học tập kinh nghiệm, họ vào ở lỳ trong khu kinh tế mới. Đến nay, điện đường trường trạm đều quá tải, tình hình trở nên rối ren, vì số dân tăng hơn gấp đôi con số của dự án! Bà con thậm chí còn vào phát nương làm rẫy, phá rừng khiêng gỗ rùng rùng ngay trước cửa trung đoàn, đến rừng của trung đoàn quản lý cũng bị chặt phá!

Ông Vũ Mạnh Khuông - Chi Cục trưởng Chi cục Hợp tác xã và Phát triển nông thôn tỉnh Đắc Nông, rất thẳng thắn: Di cư tự do là... dĩ nhiên có phá rừng. Đắc Nông không có đất trống, đất trọc. Từ đèo Phượng Hoàng xuống có ít đất trọc, nhưng đất ấy bà con không thích, họ bảo là "không ở được".

Người di cư tự do, có khi trực tiếp đẵn gỗ, đốt rừng, dựng lều mà sống để tiếp tục... phá rừng lan rộng mãi ra. Có khi họ gián tiếp phá rừng, bằng cách mua lại đất của người phá rừng trước đó, người bán đất ấy lại tiếp tục đi phá khoảnh rừng khác. Mà không phải ít, mỗi hộ vài hécta thì người ta mới "chấp nhận".

Nếu chúng ta đã biết bản chất vấn đề như thế, thì một mặt phải có "bàn tay sắt" ngăn chặn số hộ tiếp tục tràn vào. Mặt khác phải có đất và tiền để làm dự án sắp xếp người di dân tự do đang sống tại rừng của Đắc Nông.

Giả dụ có phương án chuyển đổi rừng trung bình trở lên cho mục đích ổn định dân di cư tự do, thì, theo ông Khuông, Đắc Nông cần ít nhất 500ha để giải quyết xong số dân di cư tự do đang "tồn đọng". Phải làm đường giao thông, làm các công trình dân sinh như trường học, bệnh xá, điện thắp sáng, nước sinh hoạt và nước sản xuất...

Nhưng, chúng ta vẫn đang thực hiện chính sách giữ rừng nguyên trạng, nếu có xà xẻo tí rừng đang bị nghèo đi nào (cho dự án trên), thì cũng là một sự "hy sinh" buốt lòng. Đó là bài toán hóc búa thứ nhất.

Bài toán thứ hai là tiền. Theo ông Khuông ước tính, hiện nay mỗi năm toàn tỉnh Đắc Nông cần 40-50 tỉ đồng cho việc sắp xếp, ổn định dân di cư tự do. Trong khi đó, số tiền mà cơ quan chức năng thực thi nhiệm vụ này được "chi" mỗi năm chỉ là 1/10 nhu cầu, ví như năm 2007 chỉ là 5,5 tỉ đồng.

"Mà mức chi tôi vừa nói là tạm sắp xếp được những người di dân tự do ở Đắc Nông, với điều kiện họ không tiếp tục tràn vào nữa. Chứ cứ như vụ người di dân tự do tràn vào... như nước biển, làm vỡ dự án ở Tuy Đức, thì không biết phải làm thế nào để đuổi kịp tốc độ phá rừng" - ông Khuông nhấn mạnh.

Theo báo cáo từ Chi cục Kiểm lâm Đắc Nông, do Chi cục trưởng Đỗ Ngọc Duyên cho biết khi làm việc trực tiếp với PV Lao Động: Hiện nay, Đắc Nông được ghi nhận là đứng trong "Top" 10 tỉnh còn nhiều rừng của cả nước, với diện tích còn lại là 360.000ha.
 
Tuy nhiên, tốc độ rừng bị phá ở Đắc Nông cũng đang ở mức kỷ lục: Năm 2004 có 300ha rừng bị tàn phá; năm 2005 tăng lên 386ha; năm 2006 là 326ha. Đến năm 2007, theo những gì thống kê được, thì toàn tỉnh "chỉ có" 210ha rừng bị tàn phá. Năm 2008, tình trạng có vẻ lại nóng lên, khi mà, chỉ trong 2 tháng đầu năm, ít nhất 48ha rừng đã bị chặt.

Rừng cháy đỏ rực cả Ea Súp, rừng bị đốt ở Đắc Glong, gỗ lớn bị đốt đen thui, nằm như ngả rạ, kín cả một rông núi. Khói đốt nương mù mịt. Cả những người di cư tự do sậm sùi khóc thương phận nhục nhằn của mình đều ngay trước mặt tôi. Hàng nghìn người nhảy dù vào phá hàng nghìn hécta rừng ở Tuy Đức; cùng lúc, gần 4.000 người "cố thủ" cạo trọc rừng Đắc R’măng. Những việc đau thương ấy diễn ra ven đường cái hoặc trước mắt người cán bộ đưa đường cho chúng tôi, giữa thanh thiên bạch nhật.

Thào Seo Vềnh cười lấp lóa răng bịt vàng kể về cả tháng trời bồng bế vợ con đột nhập vào Cư K'bang rồi lẩn lút sống ven suối, ăn mỳ tôm của người cán bộ tốt bụng để lại trên bờ đá; Vàng Văn Dùng nức nở xin cán bộ hãy thương phận "biết là sai rồi nhưng đã cùng trời cuối đất rồi" của mình và hàng nghìn bà con mình.

Giọt nước mắt của Vàng Dùng, sự đau đớn của Seo Vềnh là có thật. Khát vọng tìm miền đất giàu sang của gần 14.000 người đã nhảy dù vào Đắc Nông có thể là chính đáng và chân thành, dẫu nó đã gây nên sự đau đầu cho "chảo lửa" di cư tự do này.

Nên chăng, chúng ta phải nương theo "nhu cầu cuộc sống" của bà con, để chủ động điều tiết, đưa dân vào vùng kinh tế mới, mạnh dạn cắt những vùng rừng đã nghèo kiệt (mà ta chưa chịu công nhận!) cho họ, tổ chức quản lý họ bằng nghĩa đồng bào nhưng nghiêm khắc, công bằng.

Biết đâu, như thế lại chả vừa dung hòa được cái tục "phạ phung" của một số cộng đồng; vừa tạo điều kiện cho bà con được đi tìm vùng đất hứa mà làm giàu; vừa thực hiện được chủ trương sử dụng bền vững tài nguyên rừng và đất rừng. Nhưng xem ra, bài toán vẫn còn phải "treo" ở đó. Chỉ có bài toán của rừng là đã có lời giải: Rừng đã bị phá và sẽ còn bị phá.