>> Bài 2: "Chảo lửa" Đắc R'măng
>> Bài 3: Vẫn là... bài toán?

Các pố mế ải êm (người đi trước) đã truyền dạy cho từng thành viên của các chuyến di cư kinh điển kia những bài học chung sống với rừng, kinh nghiệm "ăn" rừng mà không phụ lòng thần rừng. Đó là chuyện của ngày xưa.

Nay, trước sức ép của chảo lửa tăng dân số, của sự đói nghèo và thậm chí cả những lời xúi giục của kẻ xấu, nhiều khi, người ta đã biến tục "phạ phung" của những nhóm người thành một nỗi ám ảnh nhức buốt cho cả cộng đồng lớn. Di cư tự do không còn là cuộc bôn tẩu nhuốm màu sử thi của những tộc người dũng mãnh và hào sảng nữa, nó là một sự vi phạm.

Đâu là gốc rễ của thảm trạng di dân tự do? Bài toán di dân tự do vào Tây Nguyên của chúng ta hôm nay, phải tìm lời giải ở đâu?

Xã di cư tự do

Vượt gần 100km tính từ tỉnh lỵ của Đắc Lắc, Ea Súp hiện ra, đó là nơi mà không ít người di dân tự do coi là "thiên đường".

Ông Phan Xuân Lĩnh - Chủ tịch UBND huyện Ea Súp kêu trời: Huyện chúng tôi có những xã toàn bộ là bà con di dân tự do từ miền Bắc vào. Lúc đầu là vài hộ, rồi nhiều lên thành thôn, đông lên thành xã. Bà con nhảy dù vào giữa rừng và cứ "săn bắt hái lượm, phá rừng làm rẫy" thế thôi. Bà con rất đáng thương, họ cùng trời cuối đất rồi. Bà con đói, chúng tôi phải lo, bà con bệnh, chúng tôi phải chữa.

Thì báo chí đã đăng tin, con số chưa cập nhật, cứ ghi lại để dễ hình dung cái đã: Ít nhất toàn Tây Nguyên có gần 51.000 hộ dân di cư tự do vào, chưa được ổn định cuộc sống, cần phải định canh định cư: Đáng lo ngại không kém là khoảng 85.000 hộ dân thuộc diện di cư tự do đã được ổn định cuộc sống nhưng bà con vẫn "tọa lạc" trên đất lâm nghiệp.

Ông Lĩnh bảo, những người tiên phong đi "chọn đất" thính nhạy và chuyên nghiệp vô cùng khi sử dụng các mối quan hệ dây mơ rễ má với người am hiểu vùng Ea Súp. Họ sử dụng cả những "cò", "chỉ điểm... phá rừng", với sự mua bán thông tin lọc lõi. Họ đi xe môtô, thấy đất, rừng đẹp, là họ rút điện thoại di động ra, alô cho anh em, họ hàng cùng tiến quân vào.

Có khi, sáng tinh mơ ra coi khu rừng mà gia đình mình đang nhận khoanh nuôi bảo vệ, bà con ở xã Cư K'bang (Ea Súp) hoảng hồn thấy cây rừng đổ rạp. Một cái nhà lều mọc lên, cơm nước, giường chiếu lùm xùm kiểu "một mái lều nương hai trái tim vàng".

Tôi và anh Chinh - Phó hạt trưởng Kiểm lâm Ea Súp rời huyện lỵ gần 20km, qua địa phận của những lâm trường, mấy anh cán bộ huyện cứ khoát tay, chỗ này vốn là rừng, giờ là xã nọ xã kia, xã ấy toàn dân di cư tự do. Quặt chỗ này còn một điểm nóng, mấy chục hộ "từ trên trời rơi xuống", phá rừng của tiểu khu X. làm rẫy. Đây là khu mà gần 600 dân trong xã Cư K'bang đang chờ "bố trí sắp xếp" vẫn bám trụ. Bà con dựng lều nằm đó. "Chúng tôi vừa bố trí cho 44 hộ di dân tự do được ổn định rồi, giờ 600 người này, chưa biết phải làm sao" - ông Nguyễn Đình Toản, Trưởng phòng Kinh tế huyện, thở dài.

"Thôn nhảy dù"

Trời nóng rực. Chợt hiện ra một không gian êm đềm, tôi ngơ ngác bói tìm một dáng hoa ban tím, một nhành đào phai hay mận trắng già xuân. Cái dáng nhà bốn mái ngói của người Tày. Cư K’bang là xã gồm toàn người di dân tự do, xã 100% bà con người Tày xuất hiện giữa lòng Tây Nguyên. Chủ tịch xã Ma Văn Thuyên là người Tày, gốc ở xã Nam Quang, huyện Bảo Lâm, tỉnh Cao Bằng.

Giếng nước được xây cho bà con sử dụng tại Cư K'bang.

"Bản thân tôi và cả 5.000 người trong xã Cư K'bang chúng tôi, đều là người di dân tự do. Nhưng giờ ổn định rồi, chi bộ xã có tới 53 đảng viên. Kinh tế rất phát triển. Chỉ có điều, tình trạng di dân tự do vẫn tiếp diễn, sẽ là một tai họa với các cánh rừng, gây mất ổn định tại địa phương. Nhiều người đến dịp Tết Nguyên đán 2008 vừa rồi, họ băng rừng rậm, địu con nhỏ, lội rừng khoảng 30km từ bên Ea H'leo sang xã chúng tôi. Họ dựng lều, "mật phục" cả tuần cả tháng trong rừng, dưới suối, chờ dịp... nghỉ Tết là đồng loạt chiếm đất, dựng nhà, phá nương làm rẫy!".

"Thú thật, chúng tôi chỉ bắt bà con cam kết không phá rừng. Nắm bắt thông tin để báo cáo thôi. Chứ không dám đẩy đuổi họ đi. Nhưng thật ra thì nhiều người rất biết thông tin, rất nắm rõ luật pháp, họ cố tình nhảy dù vào để phá rừng.

Có thể anh sẽ bất ngờ: Những người đang dựng lều chờ được "chu cấp" kia có tới 20 cái điện thoại di động, 18 cái xe máy! Nghĩa là họ còn hiện đại hơn chúng tôi" - Chủ tịch Thuyên chân thành.

Cái cảm giác trù phú và lành lẽ vỡ òa, khi mà con đường gồ ghề, bụi đỏ dẫn đến một vùng lều lán xập xệ như của dân du mục trong những thảo nguyên Mông Cổ. Quần áo sặc sỡ của đồng bào thiểu số phía bắc treo trên các thanh sào tạm bợ, vắt trên bờ rào làm bằng những cây gỗ ngoằn ngoèo mới đẵn từ rừng khộp Tây Nguyên.

Vốn tiếng Mông, tiếng Tày ít ỏi của tôi được dịp làm cho cán bộ Ea Súp ngơ ngác. Bởi cả thôn số 13 (thôn vừa được "bất đắc dĩ" thành lập cho người di dân tự do) của Cư K'bang này không ai biết nói tiếng của cư dân bản địa Tây Nguyên. Cũng như ở cả cái huyện 54.000 dân này không một ai biết tiếng Mông, tiếng Tày của người di cư tự do.

Bản Mông giữa Tây Nguyên

Váy áo rợp trời bên khuôn giếng bêtông hiếm hoi của vùng rừng vắng vẻ. Nơi này xa suối, không có nước. Bà con xuất hiện tháng 4.2007, thấy tương đối "đất lành chim đậu", với lý do thăm thân, với lý do... nán lại ngắm trời ngắm đất, từng đợt, từng đợt bà con từ miền Bắc liên tục kéo vào. Giờ, số khẩu đã lên tới con số gần 600 người. Thừa "quân số" để lập một thôn mới cho Cư K'bang.

Cơ quan chức năng đã đào 3 giếng nước phục vụ bà con, số tiền đầu tư lên tới hàng trăm triệu đồng. Mỗi gia đình khi được ổn định cuộc sống để lập thôn, được cấp 5.000m2 đất canh tác, và 700m2 đất ở. Những "cánh chim rừng không mỏi" bay đến từ hơn một nghìn cây số, có khi bay qua cả nghìn ngày đằng đẵng kia, cuối cùng đã tìm được cái mà họ vẫn hằng ao ước.

Thế nên, bên này là bác người Mông khoe ở quê tôi sắp thành lập một tuyến xe khách riêng chạy từ huyện "cố hương tôi" vào thẳng Ea Súp, quê hương mới đấy nhé. Bên kia, đông vui hỉ hả, một căn nhà gỗ đang được dựng khang trang, chỉ thiếu có cảnh giết một con lợn làm "lý" nữa là y xì cảnh dựng nhà mới ngoài quê cũ đấy.

Chỗ này, rào giậu đóng gỗ kiên cố, những cái bờ rào chỉ ngăn mỗi trâu bò, giống hệt hàng trăm hàng nghìn bản Thái, Mông ngoài Bắc mà tôi đã đi qua. Ngoài sân, các bé chơi bi. Bếp núc, củi lửa, cỏ rả, nồi niêu, nấu nướng giữa màn trời chiếu đất, giữa gió lồng lộng và hãn hữu lắm mới có một bóng cây sót lại khiến người ta da diết nhớ rằng: Chỗ này, chỉ ít ngày trước, vẫn là rừng.

Đám trẻ khoe, cháu học trường Bế Văn Đàn của xã Cư K'bang, chả phải đóng góp gì, học thoải mái. "Bản Mông" chúng cháu thuê riêng một cô giáo biết tiếng Mông để bổ túc giữa lều lán cho chúng cháu. Trong nhà, các cụ già tỉ mẩn ngồi khâu những vuông thổ cẩm đỏ lừ, vàng rực, khâu tháng khâu năm, khâu niềm thương nỗi nhớ. Cái cuộc sống "du mục" hình như đã quá quen với bà con, miền rừng nào cũng giúp họ tìm thấy sự bình an vĩnh viễn, chứ đâu có nháo nhào kiểu nhảy dù chiếm đất như ai đó vẫn tưởng?

Anh chàng nhỏ thó mà cơ bắp như dây chão đỏ au cứ đứng tủm tỉm cười nhìn khách lạ. Nụ cười trong nắng nỏ cứ lấp lóa bao nhiêu là răng... bịt vàng. Cái giọng mày mày tao tao, lơ lớ của hắn với anh Chinh, Phó hạt trưởng Kiểm lâm Ea Súp, nghe quen quen. Hóa ra là một anh chàng Mông ở Bắc Hà, Lào Cai. Hắn tên là Thào Seo Vềnh, người xã Bản Liền, xã ấy cheo leo giáp với Sín Mần của Hà Giang.

Vềnh biết ơn cán bộ Chinh lắm. Cái hồi nằm dài ngoài Bình Thuận, ngồi xe ôtô mấy ngày vào tới Cư K'bang. Biết mình nhảy dù vào rừng là phạm pháp, Vềnh sợ lắm. Cứ nằm lỳ dưới suối, cán bộ công an, kiểm lâm đi tìm, không dám ra. Chỉ phụ nữ và trẻ em ở lại ven lều dưới suối, khách lạ đến hỏi gì cũng chỉ "chư pâu" (không biết) rồi lầm lỳ khâu tháng khâu năm bên bếp lửa. Anh Chinh đã mang mì tôm, gạo muối vào đặt ở khe đá cho Vềnh ra lấy về ăn.

Anh Chinh biết, Vềnh vẫn nhìn thấy anh và đoàn cán bộ, dẫu Vềnh không ra mặt. Cái ơn ấy, giờ Vềnh nhớ lắm. Nhất là vừa rồi, cái thôn di dân tự do mới nhất ở cái xã vốn là di dân tự do toàn tòng Cư K'bang này vừa được thành lập, cán bộ lại còn bố trí Seo Vềnh làm trưởng thôn. Thế là Vềnh có đất ở, dựng được nhà, có đất làm rẫy, cả thôn 13 của Vềnh đã kết thúc cái đời chui nhủi đi tìm miền đất hứa như cánh chim rừng không mỏi rồi.

Thông tin từ Hạt kiểm lâm huyện Ea Súp, do Hạt trưởng Mai Văn Hiền cho biết: Ea Súp là một huyện có diện tích đất lâm nghiệp rất lớn, diện tích rừng đặc dụng lên tới 14,5 nghìn ha; rừng sản xuất hơn 100 nghìn ha. Trước sức ép di dân tự do, phá rừng như hiện nay, kiểm lâm huyện gặp quá nhiều khó khăn. Nhiều đối tượng lâm tặc núp bóng "bà con bản địa" để phá rừng. Chỉ trong hơn 2 tháng đầu năm 2008, hạt xử lý tới 41 vụ phá rừng.