Gần 30 năm qua, hàng vạn con cò, vạc, giang đã được ông Quyển săn sóc tận tình suốt đêm ngày; ông còn đánh nhau với những kẻ săn bắn cò, vạc trộm; ông chấp nhận không canh tác, không thu hái gì từ mấy hécta vườn đồi nhà mình vì lo sợ các hoạt động trên sẽ khuấy động sự bình yên của cò, vạc trên "đất lành". Kho kiến thức của nhà "cò học" Đặng Đình Quyển, qua 30 năm, đã "khổng lồ" đến mức người ta từng nhiều lần mời ông đi diễn thuyết về chim hoang dã ở nhiều nơi.

Thế nhưng, đến một ngày, kiệt quệ, tuyệt vọng, ông Quyển cay đắng nói lời rao bán vườn cò khổng lồ của mình cho bất kỳ ai có nhiều hơn 700 triệu đồng. Hình như, cay đắng kia mới chỉ là mở đầu cho những câu chuyện cay đắng khác...

Một nhà "cò học" và rất nhiều "cò tặc"

Tôi nhớ là khoảng năm 2001, khi ông Đặng Đình Quyển vào Huế nhận giải thưởng "Vì môi trường", cánh báo chí chúng tôi đã xôn xao rất nhiều. Nhà ông Quyển ở xã Đào Mỹ, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang nườm nượp khách. Có khi, một lúc 6 chiếc ôtô cáu cạnh lò dò trên đường đất vào vườn cò giữa đồi hoang của Đào Mỹ, ông Quyển bảo vợ: Bà thấy chưa, tôi có vài đấu vàng trong nhà, cũng chả có khách quý đến thăm nhiều như thế. Một ông cán bộ có cỡ ở tỉnh đỡ lời: Bác ơi, em sẵn sàng bỏ cả trăm triệu ra, để đổi lấy việc vườn nhà em, cứ chiều chiều lại có ba chục con cò lượn tròn chào "sân chim" rồi hạ cánh cư ngụ. Hàng xóm có người chia vui: Tự dưng bác được cả nước biết tên, được lĩnh 5 triệu bạc, đúng là tốt phúc quá. Ông Quyển bảo: Quả vải bây giờ 12 nghìn đồng/kg, nhà em 3 hécta cây cổ thụ không được đẵn, bạt ngàn vườn không được trồng vải, em thiệt thòi mấy chục năm rồi. Thế là giời có mắt.

Khi bị bán, hàng vạn con cò, vạc này sẽ bay về đâu?

Nhưng rồi, càng ngày tâm sức của ông Quyển với vườn cò càng bị... bội bạc. Ông bị dồn đến cái nước phải rao bán vườn cò, một việc làm đáng ngượng ngùng. Những người suốt đời đứng trên bục giảng là vậy, họ dễ có cảm giác ngượng ngùng lắm. Người ta bảo bán vé tham quan vườn cò, ông bảo, làm thế thì ngượng chết. Khi tiếp một lúc 13 vị khách ngoại quốc, ông tự hào phát run lên. Ông lập cập mời khách ngồi ngắm cò, mời mãi, bỗng dưng một ông Tây nói bằng tiếng Việt sõi sành: Có ghế đâu mà ngồi! Ông Quyển tái mặt, đúng, ông dựng lều giữa bạt ngàn đồi nương, cơm niêu nước lọ, chả có của nả gì. Bà Minh - vợ ông - thở dài nhấm nhẳng: "Ông ấy chết trên vườn lúc nào cũng chả ai biết. Bán quách đi cho nhẹ nợ!".

Nhà nghèo, bốn đứa con trai. Khi chúng tôi có mặt, bà Minh vẫn phải đi bòn cóp từng quả nhãn, từng quả dứa, chất lên cái sọt chở xe đạp ra ngoài thị trấn Vôi (cách 10km) để bán kiếm đồng ra đồng vào. Gỗ cổ thụ trên mấy hécta đồi, cây nào cũng làm cột cái, khoá giang nhà được cả, đẵn một cái là có tiền triệu, nhưng thương lũ cò, ông Quyển kiên quyết không bán. Không bán thì nghèo. Việc bà Minh trằn truội với áo cơm như thế, là một nguyên nhân để ông Quyển quyết định bán vườn cò. Ông bà còn bàn tính, sẽ nhờ Báo Bắc Giang đăng tin bán vườn cò với giá 700 triệu đồng.

Chúng tôi từng chụp ảnh người ta làm thịt cò bán tràn lan cho du khách tại vườn cò Ngọc Nhị (Ba Vì, Hà Tây). Và, bây giờ, bất nghĩa thay, một chủ vườn cò khác còn đi gần hai trăm cây số lên tận Đào Mỹ, vào gạ vợ chồng ông Quyển bắt cò, vạc bán buôn cho anh ta. Bà Minh mừng lắm, ông Quyển thì cay đắng: "Nó bảo bắt cò bán cho nó. Tôi chửa bán "đợt hàng" nào".

Giọng ông Quyển khi nhặt xác mấy trăm con cò bị bão quật chết đêm qua, nghe mòng mọng nước mắt: Cò, vạc, hàng vạn con, nó đã tin tưởng "gửi thân" cho mình ba chục năm qua, sao mình không cứu được nó, thật đáng ngượng, anh nhỉ! Ông Quyển tuyệt đối không dám ăn thịt cò, vạc bao giờ. Lũ chim thân thuộc với ông như chân với tay. Ông ghi chép từng điều lạ của thế giới cò. Kỳ lạ. Cò chỉ ở vườn nhà ông, trắng toát mấy hécta rậm rì, không sang vườn nhà khác, dù cây nhà ông và cây nhà hàng xóm chạm lá đan cành vào nhau!